A allech chi
Byddwch yn Dref
Cynghorydd

Mae cynghorwyr cymuned a thref yn cael eu hethol i gynrychioli'r bobl sy'n byw yn eu hardal leol ar y lefel agosaf at y gymuned. Pan fydd penderfyniadau'n cael eu gwneud, maen nhw yno i gyfleu barn yr etholwyr.

Mae ganddyn nhw ddyletswydd i weithredu'n briodol fel cynghorydd. Yn benodol, mae ganddyn nhw gyfrifoldeb i:

• mynychu cyfarfodydd cyngor cymuned neu dref pan gewch eich galw i wneud hynny; mae'r hysbysiad i fynychu cyfarfod cyngor, yn ôl y gyfraith, yn alwad, oherwydd bod gennych ddyletswydd i fynychu;
• paratoi ar gyfer cyfarfodydd drwy astudio’r agenda a sicrhau eich bod yn cael gwybod yn iawn am faterion i’w trafod, gan gymryd cyngor lle bo’n briodol;
• cymryd rhan mewn cyfarfodydd a ffurfio barn wrthrychol yn seiliedig ar yr hyn sydd orau i'r gymuned – ac yna glynu wrth benderfyniadau'r mwyafrif;
• sicrhau, gyda chynghorwyr eraill, fod y cyngor yn cael ei reoli’n briodol;
• gweithredu ar ran yr holl etholwyr yn gyfartal, ac nid dim ond y rhai a gefnogodd eich ymgyrch etholiadol; yn yr un modd, cymryd diddordeb cyfartal ym mhob mater ac nid dim ond y materion lleol hynny yr ymgyrchoch drostynt; gwrando, ac yna cynrychioli barn y gymuned wrth drafod busnes y cyngor a gweithio gyda chyrff allanol;
• cynnal safonau ymddygiad priodol fel cynrychiolydd etholedig y bobl.

• Gwneud penderfyniadau – Drwy gyfarfodydd a mynychu pwyllgorau gydag aelodau etholedig eraill, mae cynghorwyr yn penderfynu pa weithgareddau i’w cefnogi, ble y dylid gwario arian, pa wasanaethau y dylid eu darparu a pha bolisïau y dylid eu gweithredu. Wrth gyflawni eu rôl maent yn rhwymedig i gydymffurfio â darpariaethau Cod Ymddygiad y Cynghorydd.
• Monitro – Mae cynghorwyr yn sicrhau bod eu penderfyniadau’n arwain at wasanaethau effeithlon ac effeithiol drwy gadw llygad ar ba mor dda y mae pethau’n gweithio.
• Ymgysylltu’n lleol – Fel cynrychiolwyr lleol, mae gan gynghorwyr gyfrifoldebau tuag at eu hetholwyr a sefydliadau lleol. Mae’r cyfrifoldebau a’r dyletswyddau hyn yn aml yn dibynnu ar yr hyn y mae’r cynghorydd am ei gyflawni a faint o amser sydd ar gael a gallant gynnwys: mynd i gyfarfodydd sefydliadau lleol fel cymdeithasau tenantiaid; mynd i gyfarfodydd cyrff sy’n effeithio ar y gymuned ehangach; codi materion ar ran aelodau’r cyhoedd; cynnal cymhorthfa i drigolion godi materion; neu gyfarfod â thrigolion unigol yn eu cartrefi eu hunain.

• gweithio ar gyfer y tymor hir
• yn tyfu ac yn gwella bob amser
• gweithio gyda'n gilydd
• trin pawb â pharch
• rhoi dinasyddion yn gyntaf

Yn aml iawn, mae cynghorwyr yn dweud bod eu dyletswyddau'n eu meddiannu am oddeutu tair i saith awr yr wythnos. Yn amlwg, mae rhai cynghorwyr sy'n treulio mwy o amser na hyn - a rhai llai, ond ar y cyfan, mae bod yn gynghorydd tref yn ffordd bleserus o gyfrannu at eich cymuned, a helpu i'w gwneud yn lle gwell i fyw a gweithio ynddo.

Ydy – mae’r rhan fwyaf o bobl. Fodd bynnag, mae yna ychydig o reolau.

Rhaid i chi fod:

• yn ddinesydd Prydeinig, neu'n ddinesydd o'r Gymanwlad neu'r Undeb Ewropeaidd; a
• ar y “dyddiad perthnasol” (h.y. y diwrnod y cewch eich enwebu neu os oes pôl, diwrnod yr etholiad) 18 oed neu hŷn;

Ac yn ogystal:

• ar y “diwrnod perthnasol” etholwr llywodraeth leol ar gyfer ardal y cyngor yr hoffech sefyll drosto; neu
• wedi meddiannu fel perchennog neu denant unrhyw dir neu safle arall yn ardal y cyngor yn ystod y 12 mis cyfan cyn y diwrnod hwnnw; a
• yn ystod y cyfnod 12 mis hwnnw wedi byw yn ardal y cyngor (neu o fewn tair milltir iddi).

Ni allwch sefyll mewn etholiad os:

• yn destun gorchymyn cyfyngu methdaliad neu orchymyn dros dro.
• wedi cael eu heuogfarnu yn y Deyrnas Unedig o unrhyw drosedd o fewn pum mlynedd cyn diwrnod yr etholiad ac wedi cael dedfryd o garchar (boed wedi'i hatal ai peidio) am gyfnod o fwy na thri mis heb yr opsiwn o ddirwy.
• rydych chi'n gweithio i'r cyngor rydych chi am ddod yn gynghorydd iddo (ond gallwch chi weithio i awdurdodau lleol eraill, gan gynnwys y prif awdurdodau sy'n cynrychioli'r un ardal).

Mae Cynghorwyr Tref yn cael eu hethol gan y cyhoedd ac yn gwasanaethu am dymhorau pum mlynedd. Yn dilyn etholiadau, mae cynghorau tref yn penodi Maer/Cadeirydd.

Fel arfer, cynhelir etholiadau cynghorwyr tref ar y dydd Iau cyntaf ym mis Mai bob pum mlynedd. I'r rhan fwyaf o gynghorau lleol yng Nghymru, blwyddyn yr etholiad yw 2004, 2008 ac ati. Pan gynhelir etholiad yr awdurdod unedol (h.y. Cyngor Sir Penfro), dyma flwyddyn etholiad cyngor y dref. Cynhelir yr etholiadau nesaf yn 2027.

O bryd i'w gilydd mae ad-drefnu llywodraeth leol yn achosi newid i ddiwrnod yr etholiad a blwyddyn yr etholiad.

• Cyhoeddi hysbysiad etholiad: Dim hwyrach na'r pymthegfed diwrnod ar hugain cyn diwrnod yr etholiad
• Cyflwyno papurau enwebu: Heb fod yn hwyrach na hanner dydd ar y bedwaredd ddiwrnod ar bymtheg cyn diwrnod yr etholiad
• Cyhoeddi rhestr yr ymgeiswyr: Heb fod yn hwyrach na hanner dydd ar yr ail ddiwrnod ar bymtheg cyn diwrnod yr etholiad
• Cyflwyno hysbysiadau o dynnu ymgeisyddiaeth yn ôl: Heb fod yn hwyrach na hanner dydd ar yr unfed diwrnod ar bymtheg cyn diwrnod yr etholiad
• Hysbysiad o'r Bleidlais: Dim hwyrach na'r chweched diwrnod cyn diwrnod yr etholiad
• Pleidleisio: Rhwng 07:00 a 22:00 ar ddiwrnod yr etholiad
• Wrth gyfrifo'r amserlen, anwybyddir gwyliau banc a phenwythnosau.

Rhaid i ddarpar ymgeisydd gyflwyno neu anfon papur enwebu dilys drwy'r post at y Swyddog Canlyniadau (Prif Weithredwr, Neuadd y Sir, Hwlffordd, Sir Benfro SA61 1TP). Mae'r ffurflen hon ar gael gan y Swyddog. Rhaid nodi cyfenw, enwau cyntaf, preswylfa a disgrifiad (os oes angen) yr ymgeisydd a'i rif a'i lythyren ragddodiad o'r gofrestr etholwyr gyfredol. Mae gan y Swyddog Canlyniadau gopi o'r gofrestr hon, ac fel arfer mae gan glerc y cyngor lleol un.

Rhaid i'r papur enwebu hefyd gynnwys manylion tebyg am gynigydd ac eilydd. Rhaid iddynt fod yn etholwyr ar gyfer yr ardal y mae'r ymgeisydd yn ceisio cael ei ethol ar ei chyfer (h.y. y ward): rhaid iddynt ei lofnodi.

Y swyddog canlyniadau a benodir gan awdurdod unedol yw'r person sy'n gyfrifol am gynnal a threfnu etholiadau cynghorau cymuned a thref. Os ydych chi'n ystyried dod yn ymgeisydd ar gyfer etholiad, gallai fod yn ddoeth cysylltu â'r Swyddog Canlyniadau i gael rhagor o wybodaeth fanwl. Hefyd, i gael rhagor o wybodaeth am sut beth yw bywyd fel cynghorydd, cysylltwch ag Un Llais Cymru ( www.onevoicewales.org.uk ), neu Gyngor Tref Hwlffordd ar 01437 763771 .

Os daw sedd yn wag yng nghanol y tymor (neu os nad oes digon o ymgeiswyr i lenwi pob sedd gyngor adeg yr etholiad) bydd y cyngor yn cynnal isetholiad. Dangosir y math hwn o swydd wag fel Hysbysiad o Swydd Wag Achlysurol.

Os na chaiff y Swydd Wag Achlysurol ei llenwi, h.y. os nad oes ymgeiswyr ar gyfer y broses etholiad, gall y cyngor gyfethol aelodau i'r cyngor. Dangosir y math hwn o swydd wag fel Hysbysiad o Gyfethol .

Mae hysbysiadau am Swyddi Gwag Achlysurol a Chyfethol yn cael eu harddangos ar wefan, hysbysfyrddau a llwyfannau cyfryngau cymdeithasol y cyngor tref. Bydd pob hysbysiad yn cynnwys manylion ar sut i wneud cais i gael eich ystyried ar gyfer y swydd wag.